Nhiều địa phương sau khi thực hiện sáp nhập đang gặp khó khăn trong việc áp dụng văn bản cũ và chậm ban hành văn bản mới, gây ra sự gián đoạn trong hoạt động quản lý và ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân. Tình trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhìn nhận đầy đủ những hệ lụy pháp lý và tìm ra giải pháp để bảo đảm tính thống nhất và ổn định của hệ thống pháp luật tại chính quyền địa phương.

Trong quá trình đổi mới và hiện đại hóa nền hành chính quốc gia, chủ trương sắp xếp và tinh gọn tổ chức bộ máy nhà nước là một trong những nội dung trọng tâm được Đảng và Nhà nước xác định xuyên suốt qua nhiều nhiệm kỳ. Từ Nghị quyết Trung ương 6 (khóa XII) đến Nghị quyết số 18-NQ/TW, Nghị quyết số 19-NQ/TW và gần đây nhất là Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, tinh thần cải cách và sắp xếp đơn vị hành chính được khẳng định là cần thiết để xây dựng nền hành chính nhà nước tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, hướng đến mô hình chính quyền địa phương hiện đại, có khả năng quản trị tốt và phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng ‘khoảng trống pháp lý’ và ‘lúng túng thể chế’ đã và đang xuất hiện tại không ít địa phương. Tốc độ sắp xếp tổ chức bộ máy đang đi nhanh hơn so với tiến độ chuẩn bị thể chế đi kèm, đặc biệt là việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) phục vụ cho hoạt động của chính quyền địa phương sau sáp nhập.

Quá trình sáp nhập đơn vị hành chính, nếu không đi kèm với sự chuẩn bị kỹ lưỡng về thể chế, sẽ tất yếu dẫn đến sự chồng chéo, mâu thuẫn hoặc thiếu hụt văn bản điều chỉnh, từ đó tạo ra những hệ lụy pháp lý nghiêm trọng. Trong thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương, tình trạng ban hành VBQPPL không kịp tiến độ tổ chức lại bộ máy đang trở thành điểm nghẽn, cản trở việc ổn định hoạt động của chính quyền mới.

Để khắc phục tình trạng này, cần tuân thủ các nguyên tắc bảo đảm thống nhất, ổn định hệ thống pháp luật khi tổ chức lại đơn vị hành chính. Trước hết, cần bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành. Việc sửa đổi, thay thế hoặc ban hành mới VBQPPL tại địa phương sau khi sáp nhập phải được rà soát kỹ lưỡng về mặt căn cứ pháp lý, bảo đảm không mâu thuẫn hoặc chồng chéo với luật và các văn bản của Trung ương.

Thứ hai, cần bảo đảm tính kế thừa hợp lý. Việc sáp nhập đơn vị hành chính không có nghĩa là phủ nhận hoàn toàn giá trị của hệ thống văn bản tại các đơn vị cũ. Ngược lại, nhiều văn bản đã được xây dựng công phu, đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn và đang phát huy hiệu quả, cần được kế thừa, hiệu chỉnh, chứ không nên xóa bỏ hoàn toàn.

Thứ ba, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong quá trình xây dựng pháp luật. Trong mọi hoạt động quản trị nhà nước, việc lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm không chỉ là một khẩu hiệu hành chính, mà phải được thể hiện rõ trong nội dung và quy trình xây dựng văn bản pháp luật.

Để hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật sau sáp nhập, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Trước hết, cần tổ chức một cuộc tổng rà soát hệ thống VBQPPL đang áp dụng tại các đơn vị hành chính liên quan. Trên cơ sở rà soát, chính quyền cấp huyện cần lập danh mục phân loại các văn bản theo ba nhóm: (i) văn bản tiếp tục áp dụng không cần sửa đổi; (ii) văn bản cần sửa đổi, bổ sung; (iii) văn bản cần bãi bỏ.

Thứ hai, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng thể chế sau sáp nhập. Chất lượng thể chế không thể đo bằng số lượng văn bản ban hành mà cần có các tiêu chí rõ ràng về hiệu lực, hiệu quả, tính hợp pháp, tính khả thi và tính minh bạch.

Thứ ba, cần củng cố đội ngũ làm công tác pháp chế ở địa phương. Một trong những điểm yếu cố hữu của chính quyền địa phương là năng lực pháp chế chưa được quan tâm đúng mức. Sau sáp nhập, điều này càng trở nên nghiêm trọng khi địa bàn quản lý rộng hơn, số lượng đầu mối công việc tăng lên, nhưng đội ngũ làm công tác pháp chế vẫn còn mỏng, thiếu chuyên môn hoặc kiêm nhiệm.

Cuối cùng, cần áp dụng công nghệ thông tin trong hệ thống hóa và quản lý văn bản pháp luật địa phương. Việc quản lý văn bản thủ công đang là một rào cản lớn khiến các địa phương chậm trễ trong rà soát và điều chỉnh hệ thống VBQPPL.

Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Hòa Bình vừa ký quyết định số 1581, ban hành Kế hoạch tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và chuẩn bị Đại hội đảng bộ các cấp. Kế hoạch này đặt ra 32 nhiệm vụ cụ thể nhằm thực hiện chủ trương của Trung ương và Chính phủ về sắp xếp, tinh gọn bộ máy của hệ thống chính trị.

Theo đó, Thanh tra Chính phủ sẽ có nhiệm vụ chủ trì kiểm tra, hướng dẫn việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy Thanh tra Chính phủ và hệ thống thanh tra ở cấp Trung ương, cấp tỉnh. Bộ Nội vụ sẽ chủ trì kiểm tra, hướng dẫn việc thành lập các cơ quan chuyên môn cấp tỉnh và việc thành lập các sở đặc thù. Bộ Tài chính sẽ chủ trì kiểm tra, hướng dẫn việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy các cơ quan được tổ chức theo ngành dọc.

Các nhiệm vụ trên cần phải hoàn thành trước ngày 15/8. Bên cạnh đó, Bộ Nội vụ cũng được giao nhiệm vụ sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn đầu mối, bảo đảm cung ứng nhiều dịch vụ công cơ bản, thiết yếu trên địa bàn đơn vị hành chính cấp xã. Việc này cần phải hoàn thành trước ngày 31/12.

Kế hoạch cũng giao Bộ Nội vụ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan báo cáo Bộ Chính trị, Ban Bí thư về chủ trương đối với những nội dung lớn trước khi trình Chính phủ ban hành Nghị định và các văn bản liên quan hướng dẫn thi hành Luật Cán bộ, Công chức năm 2025.

Đến ngày 31/12, Bộ Nội vụ cần hoàn thành rà soát, đánh giá tình hình quản lý, sử dụng biên chế khối Chính phủ sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy. Bộ Y tế và Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng được giao nhiệm vụ rà soát tổng thể nhu cầu sử dụng viên chức ngành y tế và giáo dục ở các địa phương.

Theo kế hoạch, đến ngày 30/9, Bộ Xây dựng phải ban hành, hướng dẫn thực hiện chính sách nhà công vụ cho cán bộ, công chức, viên chức phải di chuyển chỗ ở sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Bộ Nội vụ rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về chế độ, chính sách, tiền lương, phụ cấp trách nhiệm đối với cán bộ, công chức, viên chức, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố, hoàn thành trước ngày 31/10.

Bộ Tài chính trước ngày 31/12 phải kiểm tra, hướng dẫn thực hiện các chế độ, chính sách đặc thù của đơn vị hành chính sau sắp xếp.

Ngày 27/7 hàng năm là dịp để người dân Việt Nam tưởng nhớ và tri ân những người lính đã hy sinh để bảo vệ nền độc lập và tự do của Tổ quốc. Đây cũng là thời điểm để nhắc nhở về truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” và khẳng định sự quan tâm, chăm sóc của Đảng và Nhà nước đối với thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng.

Tuy nhiên, trong những ngày gần đây, trên các nền tảng mạng xã hội, một số trang web phản động và kênh YouTube của các cá nhân, tổ chức chống phá ở nước ngoài đã đăng tải những nội dung bóp méo chủ trương, chính sách đối với thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng của Việt Nam. Các đối tượng cố tình gán ghép những khó khăn trong giải quyết hồ sơ người có công, hay một vài trường hợp trục lợi chính sách để vu khống rằng chính sách đãi ngộ người có công chỉ mang tính hình thức.

Thực tế cho thấy, hoạt động chống phá, xuyên tạc về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đối với thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng của các thế lực thù địch vẫn dựa trên những chiêu bài cũ nhưng đã được tân trang, làm mới một cách tinh vi và xảo quyệt hơn. Ngay từ những năm đầu kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh 20/SL ngày 16/2/1947 quy định chế độ hưu bổng thương tật, tử sĩ – chính là tiền đề cho chính sách người có công ngày nay.

Đến năm 1947, Người chỉ đạo chọn ngày 27/7 làm Ngày Thương binh toàn quốc – khẳng định rõ truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” được thể chế hóa bằng chính sách cụ thể của Nhà nước. Hiện nay, pháp luật Việt Nam đã xác lập một hệ thống chính sách toàn diện, nhất quán và liên tục hoàn thiện nhằm chăm sóc, hỗ trợ, tạo điều kiện để người có công và thân nhân có cuộc sống ngày càng tốt đẹp.

Đặc biệt, Pháp lệnh số 02/2020/UBTVQH14 Pháp lệnh Ưu đãi người có công với Cách mạng của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1/7/2021, đã đánh dấu bước phát triển quan trọng về mặt pháp lý trong việc xác lập quyền lợi, nghĩa vụ và chính sách ưu đãi với 12 nhóm đối tượng người có công. Theo báo cáo của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, tính đến cuối năm 2024 cả nước có hơn 9,2 triệu người có công với cách mạng, trong đó có khoảng 1,25 triệu người đang hưởng chế độ trợ cấp ưu đãi hằng tháng.

Riêng trong năm 2024, ngân sách Nhà nước đã dành hơn 36.000 tỷ đồng để chi trả trợ cấp ưu đãi người có công. Chương trình Tri ân người có công đã trở thành một phong trào lan tỏa rộng khắp, không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là lương tri và nghĩa tình của toàn xã hội. Điều này không chỉ là biểu hiện cụ thể của đạo lý dân tộc mà còn thể hiện sâu sắc bản chất tốt đẹp của chế độ ta: Lấy nhân dân làm gốc, lấy sự cống hiến làm nền tảng để ghi nhận, tri ân, đền đáp xứng đáng.

Cần kiên quyết đấu tranh với hoạt động chống phá, xuyên tạc về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đối với thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng của các thế lực thù địch. Đồng thời, cần nâng cao cảnh giác và làm rõ các thông tin sai lệch, không để bị lợi dụng, xuyên tạc, ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người có công và thân nhân.

Bộ Lao động-Thương binh-và-Xã-hội đang tiếp tục theo dõi và xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng, xuyên tạc chính sách. Nếu phát hiện thông tin sai lệch, người dân có thể liên hệ với cơ quan chức năng để được hỗ trợ và làm rõ.

Ngày 21/7, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (LĐLĐVN) đã tổ chức hội nghị đánh giá kết quả sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, biên chế các liên đoàn lao động tỉnh, thành phố. Hội nghị diễn ra theo hình thức trực tiếp và trực tuyến, với sự tham gia của các đại biểu từ các địa phương.

Sau khi nghe báo cáo kết quả sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, biên chế các liên đoàn lao động tỉnh, thành phố, ông Nguyễn Đình Khang, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Tổng LĐLĐVN đã phát biểu kết luận.

Ông Nguyễn Đình Khang đánh giá cao sự chủ động, quyết liệt của các cấp công đoàn trong việc triển khai sắp xếp tinh gọn bộ máy. Các cấp công đoàn đã bám sát các chủ trương của Đảng, Trung ương và Tổng LĐLĐVN, đồng thời linh hoạt vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn của các địa phương để kịp thời báo cáo cấp ủy địa phương.

Tuy nhiên, ông Khang cũng cho biết, qua ý kiến của các đại biểu, vẫn còn một số vướng mắc tại địa phương, đặc biệt là sự chưa thống nhất giữa các địa phương về các mô hình và cách thức tiếp cận vấn đề. Ông đề nghị tổng hợp tất cả các vướng mắc tại địa phương để phản ánh kịp thời tới Đảng ủy MTTQ, các đoàn thể Trung ương, từ đó thống nhất chỉ đạo, thực hiện trong toàn hệ thống mặt trận.

Ông Khang nhấn mạnh, cần phải thống nhất quan điểm, tư tưởng: Ban Thường vụ, Thường trực Liên đoàn Lao động các tỉnh cần phải chủ động giải quyết các vấn đề nhưng phải trên cơ sở quy định của pháp luật. Cùng với đó, cần bám vào những tồn tại của chính địa phương mình để bàn, chung tay giải quyết.

Đối với công đoàn xã, phường, ông Khang cho biết, ở địa phương nào chưa thành lập được công đoàn xã, phường thì cần chủ động phân công cán bộ Liên đoàn Lao động tỉnh theo dõi; nơi nào đủ điều kiện thì thành lập, giao chức năng, nhiệm vụ cụ thể theo như hướng dẫn của Tổng LĐLĐVN.

Ông Khang cũng đề nghị cần có hướng dẫn cụ thể về quản lý các đơn vị sự nghiệp của tổ chức công đoàn ở cấp địa phương. Ông mong muốn, từ thực tiễn, nếu nội dung gì còn khó chưa giải quyết được, thì cần báo cáo để có ý kiến tới các cơ quan có thẩm quyền; trước mắt thực hiện theo những gì đã có quy định.

Hội nghị cũng đã nghe các đại biểu nêu những ý kiến liên quan đến công tác tổ chức, bộ máy; tài sản, tài chính của tổ chức công đoàn tại địa phương mình. Các Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐVN: Nguyễn Xuân Hùng, Phan Văn Anh đã giải đáp những nội dung này.